Zarys dziejów badań naukoznawczych w Polsce
This work is licensed under a Creative Commons Attribution-NoDerivatives 4.0 International License.
Streszczenie
DEFINICJA POJĘCIA: Naukoznawstwo rozumiane szeroko to zespół dyscyplin badawczych, których przedmiotem jest nauka, ujmowana od strony teoretycznej jako pewien system wiedzy, od strony praktycznej jako zinstytucjonalizowana działalność badawcza oraz jako działalność kulturotwórcza w konkretnych uwarunkowaniach historycznych, społecznych, ekonomicznych, politycznych, prawnych i kulturowych. Obejmuje ono badanie wytworów poznania naukowego, procesów rozwoju nauki, jej metodologii, struktur organizacyjnych, funkcji społecznych oraz relacji z technologią i kulturą.
ANALIZA HISTORYCZNA POJĘCIA: W okresie przedwojennym nowatorska inicjatywa S. Michalskiego polegająca na utworzeniu nauki o nauce rozwijana była w środowisku związanym z Kasą im. J. Mianowskiego i jej czasopism „Nauka Polska” oraz „Organon”. W okresie powojennym podjęto próby odnowienia tej tradycji, m.in. z inicjatywy T. Kotarbińskiego przy PAN oraz na uniwersytetach, m.in. UJ, UW, UAM, KUL.
UJĘCIE PROBLEMOWE POJĘCIA: W Polsce funkcjonowały różne koncepcje naukoznawstwa: od integralnej nauki o nauce, przez koncepcję prakseologiczną i federacyjną, po badania interdyscyplinarne w kontekście wyzwań społecznych. Rzutowały one na wyodrębniane subdyscypliny naukoznawstwa, krótko tu scharakteryzowane, oraz ich wzajemne relacje.
REFLEKSJA SYSTEMATYCZNA Z WNIOSKAMI I REKOMENDACJAMI: Naukoznawstwo mimo silnej aktualnie orientacji ilościowej nie powinno rezygnować z perspektywy antropologicznej, zwłaszcza wobec problemów dezinformacji, negacjonizmu naukowego i zachowań nieetycznych. Kluczowe wyzwania (zmiany klimatyczne, nierówności społeczne itd.) wymagają od nauki większej otwartości, interdyscyplinarności i lepszej komunikacji między naukowcami a społeczeństwem.
Downloads
Bibliografia
Cain, F., & Kleeberg, B. (red.). (2024). A New Organon: Science Studies in Interwar Poland. Tübingen: Mohr Siebeck.
Findeisen, W., Hübner, P., Piskurewicz, J., & Zasztowt, L. (2011). Zarys historii Kasy im. Józefa Mianowskiego. Kasa Mianowskiego, 2011, 105.
Gasparski, W. (2000). Przegląd problemów nauk o nauce po latach. Zagadnienia Naukoznawstwa, 36(4), 443–460.
Herbut, J., & Kawalec, P. (red.). (2009). Słownik terminów naukoznawczych. Teoretyczne podstawy naukoznawstwa. Lublin: Wydawnictwo Lubelskiej Szkoły Biznesu.
Hübner, P. (2023). Encyklopedia polskiej nauki akademickiej (T. 1–3). Toruń: Wydawnictwo Naukowe Uniwersytetu Mikołaja Kopernika.
Kamiński, S. (1981). Pojęcie nauki i klasyfikacja nauk (wyd. 3). Lublin: TN KUL.
Kawalec, P. (2018). Metodologia integralna. Studium dynamiki wiedzy naukowej. Lublin: Wydawnictwo KUL.
Kawalec, P. (2019). The Science of Science–Some Recent Advances. Ruch Filozoficzny, 75(2), 33–57.
Kawalec, P., & Żegleń, U. (2010). Stan badań w zakresie naukoznawstwa w Polsce. W: Refleksje nad stanem wybranych obszarów nauki w Polsce w ocenie Zespołów Integracyjnych i Integracyjno-Eksperckich PAN (s. 27–49). Warszawa: PAN.
Kotarbiński, T. (1929). Elementy teorji poznania, logiki formalnej i metodologji nauk. Lwów: Wydawnictwo Zakładu Narodowego im. Ossolińskich.
Kotarbiński, T. (red.) (1972). Problemy epistemologii pragmatycznej. Materiały z posiedzeń konserwatorium naukoznawczego Polskiej Akademii Nauk. Wrocław: Wydawnictwo Zakładu Narodowego im. Ossolińskich.
Majdański, S. (2011). Od metodologii nauk do naukoznawstwa, czyli o naukoznawstwie jako zespole nauk o nauce ufundowanym teoretycznie i zorientowanym praktycznie. W: P. Kawalec & R. Wodzisz (red.), Podstawy naukoznawstwa (T. 1, s. 11–36). Lublin: Wydawnictwo KUL.
Malecki, I. (2000). Ewolucja koncepcji naukoznawstwa w ostatnim półwieczu. Zagadnienia Naukoznawstwa, 36(4), 437–442.
Osińska, W. (1969). Les débuts de recherches systématiques sur la scienciologie dans le milieu varsovien au tournant des XIXe et XXe siècles. Organon, 6, 279–295.
Ossowska, M., & Ossowski, S. (1935). Nauka o nauce. Nauka Polska, 20, 1–12.
Walentynowicz, B. (red.). (1982). Polish contributions to the science of science. Dordrecht: D. Reidel Publishing Company; PWN – Polish Scientific Publishers.
Wodzisz, R. (2017). Wielkie wyzwania i złożone problemy jako główny przedmiot zainteresowania naukoznawcy. Zagadnienia Naukoznawstwa, 53, 2(212), 233–242.
Woleński, J. (2016). O wewnętrznej i zewnętrznej integracji nauk. Zagadnienia Naukoznawstwa, 52, 1(207), 5–14.
Znaniecki, F. (1925). Przedmiot i zadania nauki o wiedzy. Nauka Polska, 5, 1–78.
Żegleń, U. (2017). Potrzeba i perspektywy badań naukoznawczych w świetle dynamicznego rozwoju nauki i technologii. Zagadnienia Naukoznawstwa, 53, 2(212), 157–184.
