Wprowadzenie do zdrowia publicznego. Definicje, koncepcje i zakresy
This work is licensed under a Creative Commons Attribution-NoDerivatives 4.0 International License.
Streszczenie
DEFINICJA POJĘCIA: Mimo licznych definicji zdrowia publicznego wciąż brak jednej uniwersalnie przyjętej, co odzwierciedla złożoność i interdyscyplinarny charakter tego pojęcia; w praktyce największe znaczenie zyskała definicja Donalda Achesona z 1988 roku, ujmująca zdrowie publiczne jako naukę i sztukę zapobiegania chorobom, wydłużania życia i promowania zdrowia poprzez zorganizowane działania społeczne.
ANALIZA HISTORYCZNA POJĘCIA: Zdrowie publiczne, wywodzące się z praktyk sanitarnych starożytności, w XIX i XX wieku ukształtowało się jako interdyscyplinarna dziedzina skoncentrowana na poprawie zdrowia populacji. Obecnie odgrywa kluczową rolę w zapobieganiu chorobom, redukcji nierówności zdrowotnych oraz wzmacnianiu systemów ochrony zdrowia poprzez działania oparte na dowodach i analizie determinant zdrowia.
UJĘCIE PROBLEMOWE POJĘCIA: Funkcje zdrowia publicznego stanowią kluczowy element współczesnych systemów ochrony zdrowia, tworząc ramy dla monitorowania stanu zdrowia populacji, identyfikacji zagrożeń oraz wdrażania i oceny interwencji opartych na dowodach. Sprzyjają one prewencji, promocji zdrowia, sprawiedliwej alokacji zasobów i wzmacnianiu zdolności systemu do reagowania na zmieniające się potrzeby zdrowotne społeczeństw.
REFLEKSJA SYSTEMATYCZNA Z WNIOSKAMI I REKOMENDACJAMI: Zdrowie publiczne odgrywa zasadniczą rolę w ochronie i promocji zdrowia populacji, a jego znaczenie wzrasta wobec wyzwań związanych ze starzeniem się społeczeństw, chorobami przewlekłymi, zagrożeniami środowiskowymi i nierównościami zdrowotnymi. Skuteczność tej dziedziny opiera się na adaptacji do zmieniających się uwarunkowań oraz na działaniach zakorzenionych w dowodach naukowych i zasadach etycznych.
Downloads
Bibliografia
American Public Health Association (APHA) (2025). What is Public Health? Pobrano z: https://www.apha.org/what-is-public-health (dostęp: 25.08.2025).
Ashton, J. (2016). Oxford Textbook of Global Public Health. Journal of Public Health, 38(3). DOI: 10.1093/pubmed/fdv134
Azari, R., & Borisch, B. (2023). What is public health? A scoping review. Archives of Public Health, 81(1). DOI: 10.1186/s13690-023-01091-6
Baum, F., Lawless, A., Delany, T., Macdougall, C., Williams, C., Broderick, D., Wildgoose, D., Harris, E., McDermott, D., Kickbusch, I., Popay, J., & Marmot, M. (2014). Evaluation of Health in All Policies: Concept, theory and application. Health Promotion International, 29. DOI: 10.1093/heapro/dau032
Big Think (2023). How pandemics have shaped human history. Pobrano z: https://bigthink.com (dostęp: 07.04.2025).
Brown, T.M., & Fee, E. (2014). Ludwik Rajchman (1881–1965): World leader in social medicine and director of the League of Nations Health Organization. American Journal of Public Health, 104(9), e10–e20. DOI: 10.2105/AJPH.2014.302081
Centers for Disease Control and Prevention (2021). 10 Essential Public Health Services. Pobrano z: https://www.cdc.gov/publichealthgateway/publichealthservices/ (dostęp: 25.08.2025).
Centers for Disease Control and Prevention (CDC) (2024). Introduction to Public Health. Pobrano z: https://www.cdc.gov/training-publichealth101/php/training/introduction-to-public-health.html (dostęp: 25.08.2025).
CIDRAP (2023). Global burden of infectious diseases. University of Minnesota. Pobrano z: https://www.cidrap.umn.edu (dostęp: 25.08.2025).
Detels, R., Gulliford, M., Karim, Q.A., & Tan, C.C. (Red.). (2015). Oxford Textbook of Global Public Health (6th ed.). Oxford: Oxford University Press.
Ellis‑Stoll, C.C. (1997). Epidemiology for Public Health Practice. AORN Journal, 66(1). DOI: 10.1016/s0001-2092(06)62875-5
Frenk, J., & Gómez-Dantés, O. (2022). Conceptual foundations of the new public health. Salud Publica de Mexico, 64(6). DOI: 10.21149/13974
Greer, S.L., Bekker, M.P.M., Azzopardi-Muscat, N., & McKee, M. (2018). Political analysis in public health. Middle-range concepts to make sense of the politics of health. European Journal of Public Health, 28. DOI: 10.1093/eurpub/cky159 https://www.who.int (dostęp: 25.08.2025).
Hunter, D.J., Marks, L., & Smith, K.E. (2010). The public health system in England. Sociology of Health & Illness, 32(6), 970–972. DOI: 10.1111/j.1467-9566.2010.01264_4.x
Lancet Countdown (2023). 2023 Report of the Lancet Countdown on Health and Climate Change. Pobrano z: https://www.thelancet.com/journals/lancet/article/PIIS0140-6736(23)01859-7/abstract (dostęp: 25.08.2025).
National Health Service (NHS). (b.d.). What is public health? Pobrano z: https://www.healthcareers.nhs.uk/working-health/working-public-health/what-public-health (dostęp: 25.08.2025).
Riedel, S. (2005). Edward Jenner and the history of smallpox and vaccination. Proceedings (Baylor University Medical Center), 18(1), 21–25. DOI: 10.1080/08998280.2005.11928028
Tognotti, E. (2013). Lessons from the history of quarantine, from plague to influenza A. Emerging Infectious Diseases, 19(2), 254–259. DOI: 10.3201/eid1902.120312
Tulchinsky, T.H., Varavikova, E.A., & Cohen, M.J. (2023). The New Public Health, Fourth Edition. In The New Public Health, Fourth Edition. DOI: 10.1016/C2019-0-04675-4
WHO Regional Office for Europe. (2021). Public health and emergency preparedness: Lessons from the COVID-19 pandemic. Pobrano z: https://www.euro.who.int/en/publications/abstracts/public-health-and-emergency-preparedness-lessons-from-the-covid-19-pandemic-2021 (dostęp: 25.08.2025).
Winslow, C.E.A. (1920). The untilled fields of public health. Science, 51(1306), 23–33. DOI: 10.1126/science.51.1306.23
Włodarczyk, W. (2024). Szkice o zdrowiu publicznym w trudnych czasach. Kraków: Wydawnictwo UJ.
Włodarczyk, W.C., & Juszczyk, G. (2022). Zdrowie publiczne 3.0: Wnioski po pandemii COVID-19. Perspektywa globalna. Policy Paper. Warszawa: Narodowy Instytut Zdrowia Publicznego PZH – Państwowy Instytut Badawczy. DOI: 10.32394/niph.002
World Federation of Public Health Associations (2016). A Global Charter for the Public’s Health. Pobrano z: https://www.wfpha.org/ (dostęp: 25.08.2025).
World Health Organization (2006). Constitution of the World Health Organization – Basic Documents, Forty-fifth edition, Supplement. Geneva: World Health Organization. Pobrano z: https://www.who.int/about/governance/constitution (dostęp: 25.08.2025).
World Health Organization (2016). Strengthening essential public health functions in support of the achievement of universal health coverage (WHA69.1). Pobrano z: https://apps.who.int/gb/ebwha/pdf_files/WHA69/A69_R1-en.pdf (dostęp: 25.08.2025).
World Health Organization (2021). Operational framework for essential public health functions: Executive summary. Pobrano z: https://www.who.int/publications/i/item/9789240038349 (dostęp: 25.08.2025).
World Health Organization (2022). Noncommunicable diseases. Pobrano z: https://www.who.int (dostęp: 25.08.2025).
World Health Organization (2023a). Globalization and public health risks. Pobrano z: World Health Organization (2023b). Health inequities: Closing the gap. Pobrano z: https://www.who.int (dostęp: 25.08.2025).
World Health Organization (2023c). Ageing and health. Pobrano z: https://www.who.int (dostęp: 25.08.2025).
World Health Organization (2023d). Digital health strategy 2023–2027. Pobrano z: https://www.who.int (dostęp: 25.08.2025).
World Health Organization (2025). History of WHO – Founding of the Organization. Pobrano z: https://www.who.int/about/history (dostęp: 07.04.2025).
