Aksjologia nauki

Opublikowano
grudnia 14, 2025

Streszczenie

DEFINICJA POJĘCIA: Aksjologia nauki bada wartości, ideały, standardy i normy kształtujące naukę oraz składające się na nią praktyki. Część z nich stanowi podstawę społecznej akceptacji nauki rozumianej jako całokształt aktywności badaczek i badaczy oraz zespołów badawczych.

ANALIZA HISTORYCZNA POJĘCIA: Wartości, ideały, standardy, normy i dobre praktyki nauki są jej integralną częścią składową, a zarazem wykazują zróżnicowanie w zależności od dyscypliny naukowej, etapu rozwoju jej badań lub kontekstu instytucjonalno-organizacyjnego.

UJĘCIE PROBLEMOWE POJĘCIA: Realizacji aktywności badawczych służą wartości, ideały, standardy i dobre praktyki o różnym charakterze, w tym epistemiczne, estetyczne, utylitarne i etyczne. Oprócz np. prawdy, mocy predykcyjnej czy nowatorstwa znajduje się wśród nich m.in. wolność wyboru przedmiotu badań, prowadzenia ich i ogłaszania ich wyników, mające wyraźny wymiar etyczny. Typowe konkretyzacje etycznych wartości, ideałów, standardów i dobrych praktyk występują w nauce akademickiej, która opiera się na wolności hipotez i teorii od ideologii i światopoglądów, swobodzie głoszenia ich, dążeniu do wiedzy i zrozumienia dla nich samych oraz otwartości na krytykę. Inaczej niż w nauce akademickiej, naukę przemysłową kształtuje własność wyników badań, lokalność problemów rozwiązywanych na zamówienie oraz eksperckość wiedzy badaczy i badaczek.

REFLEKSJA SYSTEMATYCZNA Z WNIOSKAMI I ­REKOMENDACJAMI: Społeczny charakter nauki pociąga za sobą odpowiedzialność ludzi nauki wobec społeczeństwa, na którą składa się obowiązek przysparzania korzyści społeczeństwu, upowszechniania wiedzy i eksperckiego zaangażowania w życie zbiorowe. Obowiązki te mogą rodzić dylematy związane z możliwością wykorzystania wiedzy i technologii do etycznie wątpliwych celów, głoszeniem poglądów kwestionujących konsensus naukowy oraz obywatelskim zaangażowaniem ludzi nauki w życie społeczne i polityczne.

Downloads

Download data is not yet available.

Bibliografia

Douglas, H. (2007). Rejecting the Ideal of Value‑Free Science. W: H. Kincaid, J. Dupré, & A. Wylie (red.), Value-Free Science? Ideals and Illusions. Oxford: Oxford University Press.

Gibbons, M., Limoges, C., Nowotny, H., & Schwartzman, S. (2010). The New Production of Knowledge. The Dynamics of Science and Research in Contemporary Societies. London: SAGE Publications Ltd.

Hajduk, Z. (2011). Nauka a wartości. Aksjologia nauki. Lublin: Towarzystwo Naukowe KUL.

Komitet Etyki w Nauce PAN (2020). Etyczne aspekty upowszechniania poglądów nienaukowych. Stanowisko 1/2020 z dn. 24 lutego 2020 r.

Kuhn, T.S. (2009). Struktura rewolucji naukowych. Przeł. H. Ostromęcka, H. & J. Nowotniak. Warszawa: Wydawnictwo Aletheia.

Lekka-Kowalik, A. (2008). Odkrywanie aksjologicznego wymiaru nauki. Lublin: Wydawnictwo KUL.

Merton, R.K. (1982). Teoria socjologiczna i struktura społeczna. Przeł. E. Morawska & J. Wertenstein-Żuławski. Warszawa: Wydaw. Naukowe PWN.

Resnik, D.B. (2010). Financial Interests and the Norms of Academic Science. W: H. Radder (red.), The Commodification of Academic Research. Science and the Modern University (s. 65–89). Pittsburgh: University of Pittsburgh Press.

Shamoo, A.E., & Resnik, D.B. (2009). Responsible conduct of research. Oxford–New York: Oxford University Press.

Stapleford, T.A., & Hicks, D.J. (2021). Seeing Science as a Communal Practice: MacIntyre, Virtue Ethics, and the Study of Science. W: E. Ratti & T.A. Stapleford (red.), Science, Technology, and Virtues: Contemporary Perspectives. Oxford–New York: Oxford University Press.

Ziman, J.M. (2000). Real science. What it is, and what it means. Cambridge: Cambridge University Press.