Etyka badań naukowych prowadzonych z udziałem ludzi
This work is licensed under a Creative Commons Attribution-NoDerivatives 4.0 International License.
Streszczenie
DEFINICJA POJĘCIA: Postęp w medycynie i naukach pokrewnych umożliwiają badania naukowe pozwalające opracować coraz doskonalsze metody zapobiegania chorobom oraz ich diagnozowania i leczenia. Badania te winny być prowadzone wedle uznanych standardów etycznych.
ANALIZA HISTORYCZNA POJĘCIA: Standardy etyczne wypracowywano przez długi okres, odpowiadając na pojawiające się wciąż nowe wyzwania. Skandale towarzyszące niektórym badaniom naukowym przyczyniły się także do rozwoju tej dziedziny wiedzy.
UJĘCIE PROBLEMOWE POJĘCIA: Deontologia badań naukowych z udziałem ludzi wskazuje kluczowe powinności moralne (zasady etyczne), które winny honorować wszystkie podmioty zaangażowane w realizację badań wobec osób w nich uczestniczących.
REFLEKSJA SYSTEMATYCZNA Z WNIOSKAMI I REKOMENDACJAMI: Problematyczne jest prowadzenie badań naukowych na populacjach narażonych na pokrzywdzenie lub wykorzystanie: dotyczy to osób niezdolnych do samodzielnego wyrażenia zgody lub co do których istnieją uzasadnione obawy, że zgody mogą udzielić w sposób niedobrowolny, a także znajdujących się w sytuacji nierówności strukturalnych. Problematyczne jest również prowadzenie badań w sytuacji konfliktu interesów dotykających różnych podmiotów zaangażowanych w ich realizację. Dlatego tak istotna jest rola działających współcześnie komisji bioetycznych, które opiniując projekt każdego badania naukowego oraz monitorując jego przebieg, odgrywają kluczową rolę w należytej ochronie praw, dobrostanu i interesów wszystkich uczestników badań, a w szczególności tych z populacji narażonych na pokrzywdzenie i wykorzystanie.
Downloads
Bibliografia
BrackenRoche, D. i in. (2017). The concept of ‘vulnerability’ in research ethics: an indepth analysis of policies and guidelines. Health Research Policy and Systems, 15(29). DOI: 10.1186/s12961-017-0186-8
Council for International Organizations of Medical Sciences [CIOMS] (2016). International Ethical Guidelines for Health-related Research Involving Humans (wyd. 4). Geneva: Council for International Organizations of Medical Sciences.
Council of Europe (1997). Convention for the Protection of Human Rights and Dignity of the Human Being with regard to the Application of Biology and Medicine [OC]. Pobrano z: https://coe.int/en/web/human-rights-and-biomedicine/oviedo-convention (dostęp: 29.05.2025).
Council of Europe (2005). Additional Protocol to the Convention on Human Rights and Biomedicine, concerning Biomedical Research [APOC]. Pobrano z: https://coe.int/en/web/human-rights-and-biomedicine/oviedo-convention (dostęp: 29.05.2025).
Encyklopedia PWN (b.d.). Pobrano z: https://encyklopedia.pwn.pl (dostęp: 29.05.2025).
Ethical and Policy Issues in Research Involving Human Participants: Recommendations of the National Bioethics Advisory Commission [RNBAC] (2001). Bethesda: National Bioethics Advisory Commission.
Ewangelia wg św. Łukasza (b.d.). W: Biblia Tysiąclecia. Pobrano z: https://biblia.deon.pl/rozdzial.php?id=321 (dostęp: 29.05.2025).
Freeman, W.L., Romero, F.C., Kanade, S. (2006). Community consultation to assess and minimize group haras. W: E.A. Bankert & R.J. Amdur, Institutional Review Board Menagement and Function (s. 134–138). Sudburry: Jones and Bartlett Publishers, Sudburry.
Kimmelman, J. (2007). The therapeutic misconception at 25: treatment, research, and confusion. Hastings Center Report, 37(6), 36–42. DOI: 10.1353/hcr.2007.0092
Komitet Sterujący do spraw Bioetyki (2012). Poradnik dla członków komisji etycznych do spraw badań naukowych. Strasburg: Rada Europy. Pobrano z: http://www.coe.int/t/dg3/healthbioethic/Activities/02_Biomedical_research_en/Guide/GUIDE_PL.pdf (dostęp: 29.05.2025).
Mitscherlich, A., & Mielke, F. (1963). Nieludzka medycyna. Dokumenty procesu norymberskiego przeciwko lekarzom. Warszawa: PZWL.
Reproduction and Responsibility. The Regulation of New Biotechnologies [R&R] (2004). Washington: The President’s Council on Bioethics, 35–36. Pobrano z: https://bioethicsarchive.georgetown.edu/pcbe/reports/reproductionandresponsibility/ (dostęp: 29.05.2025).
Resneck, J.S. (2024). Revisions to the Declaration of Helsinki on its 60th anniversary: a modernized set of ethical principles to promote and ensure respect for participants in a rapidly innovating medical research ecosystem. JAMA, 333(1). DOI: 10.1001/jama.2024.21902
Shephard, D.A. (1976). The 1975 Declaration of Helsinki and consent. Canadian Medical Association Journal, 115, 1191–1192.
The National Commission for the Protection of Human Subjects of Biomedical and Behavioral Research (1979). The Belmont Report. Ethical Principles and Guidelines for the Protection of Human Subjects of Research. Pobrano z: https://www.hhs.gov/ohrp/sites/default/files/the-belmont-report-508c_FINAL.pdf (dostęp: 29.05.2025).
Ustawa z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy [KRiO]. Dz.U. z 2023 r. poz. 2809.
Ustawa z dnia 5 grudnia 1996 r. o zawodach lekarza i lekarza dentysty [UZLLD]. Dz.U. z 2011 r., poz. 1634 z późn. zm.
World Medical Association (2024). WMA Declaration of Helsinki – Ethical Principles for Medical Research Involving Human Participants [DoH]. Pobrano z: https://www.wma.net/policies-post/wma-declaration-of-helsinki/ (dostęp: 29.05.2025).
Wulff, H.R., & Gotzsche P.C. (2005). Racjonalna diagnoza i leczenie. Wprowadzenie do medycyny wiarygodnej czyli Evidence-Based Medicine. Łódź: Aktis.
Zgółkowa, H. (1997). Praktyczny słownik współczesnej polszczyzny. Poznań: Kurpisz.
