Informacja i dezinformacja naukowa
This work is licensed under a Creative Commons Attribution-NoDerivatives 4.0 International License.
Streszczenie
DEFINICJA POJĘCIA: Termin „informacja naukowa” odnosi się do: 1) przedmiotu informatologii – nauki obejmującej teorię i metodologię działalności informacyjnej (gromadzenia, przetwarzania oraz udostępniania danych, wiadomości i informacji z różnych dziedzin wiedzy); 2) działań praktycznych związanych z procesami, zjawiskami i usługami informacyjnymi w nauce; 3) komunikatu opracowanego metodą naukową, traktującego o osiągnięciach nauki i przeznaczonego dla pracowników nauki. Dezinformacja naukowa imituje prawdziwe przekazy, wykorzystując fałszywe autorytety i pseudonaukowe narracje w celu manipulacji opinią publiczną. Może przybierać formę paranauki, pseudonauki, fałszywej nauki i nauki śmieciowej.
ANALIZA HISTORYCZNA POJĘCIA: Początki informacji i dezinformacji naukowej sięgają starożytności. Informacja wyrosła z pierwszych prac bibliograficznych, a dezinformacja – z filozoficznej refleksji nad prawdą i fałszem oraz metod prowadzenia działań militarnych. Współczesna definicja informacji naukowej nie uległa istotnym zmianom, natomiast definicje dezinformacji uwzględniają zmiany cywilizacyjne i przeobrażenia przestrzeni informacyjnej.
UJĘCIE PROBLEMOWE POJĘCIA: Rozróżnienie informacji naukowej od dezinformacji, mimo odmienności celów i skutków, jest trudne ze względu na przeciążenie informacyjne, brak kompetencji krytycznej oceny i spadek zaufania do nauki.
REFLEKSJA SYSTEMATYCZNA Z WNIOSKAMI I REKOMENDACJAMI: Nadmiarowa ilość dezinformacji w przestrzeni informacyjnej (infodemia) silnie wpływa na postawy i zachowania społeczne. Odpowiedzią jest dostarczanie wysokiej jakości informacji naukowej i demaskowanie pseudonaukowych teorii oraz budowanie społecznej odporności na dezinformację.
Downloads
Bibliografia
Bajor, A. (2006). Bibliografia – pierwsza forma informacji naukowej. W: Z. Żmigrodzki, W. Babik, & D. Pietruch-Reizes (red.), Informacja naukowa. Rozwój, metody, organizacja (s. 26–43). Warszawa: Wydawnictwo Stowarzyszenia Bibliotekarzy Polskich.
Bąkowicz, K. (2019). Wprowadzenie do definicji i klasyfikacji fake newsa. Studia medioznawcze, 20(3), 280–289. DOI: 10.33077/uw.24511617.ms.2019.2.106
Bąkowicz, K. (2023). Dezinformacja. Instrukcja obsługi. Warszawa: CeDeWu.
Bieńkowska, B. (2005). Książka na przestrzeni dziejów. Warszawa: Centrum Edukacji Bibliotekarskiej, Informacyjnej i Dokumentacyjnej im. Heleny Radlińskiej.
Butter, M. (2022). Teorie spiskowe. Przeł. J. Gilewicz. Kraków: Bo.wiem.
Capurro, R. (1992). What is information science for? A philosophical reflection. W: P. Vakkari, & B. Cronin (red.), Conceptions of Library and Information Science. Historical, empirical and theoretical perspectives (s. 82–96). London: Taylor Graham.
Cisek, S. (2002). Filozoficzne aspekty informacji naukowej. Kraków: Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego.
Dembowska, M. (1965). Dokumentacja i informacja naukowa: zarys problematyki i kierunki rozwoju. Warszawa: Stowarzyszenie Bibliotekarzy Polskich.
Dembowska, M. (1991). Nauka o informacji naukowej (informatologia). Organizacja i problematyka badań w Polsce. Warszawa: Instytut Informacji Naukowej, Technicznej i Ekonomicznej.
Driessen, J., Vos, D.A.C., Smeets, I. & Albers C.J. (2022). Misleading graphs in context: Less misleading than expected. PLoS ONE, 17(6). DOI: 10.1371/journal.pone.0265823
Gardner, M. (1966). Pseudonauka i pseudouczeni. Przeł. B. Krzyżanowski, & W. Zonn. Warszawa: PWN.
Hetmański, M. (2013). Epistemologia informacji. Kraków: Copernicus Center Press.
Jason, S. (2015). How Propaganda Works. Princeton: University Press.
Komitet Etyki w Nauce PAN. (2020). Etyczne aspekty upowszechniania poglądów nienaukowych. Pobrano z: https://ken.pan.pl/images/KomitetEtyki_StanowiskoPseudonauka_Internet_29022020.pdf (dostęp: 31.01.2025).
Kowalska-Chrzanowska, M., Krysiński, P., & Pamuła, N. (2024). Metody i narzędzia budowania społecznej odporności na dezinformację: od fact-checkingu po edukację medialną. Toruń: Wydawnictwo Naukowe UMK.
Simion, M. (2023). Knowledge and Disinformation. Episteme, first view, 1–12. DOI: 10.1017/epi.2023.25
Stefanowicz, B. (2010). Informacja. Warszawa: Szkoła Główna Handlowa.
Wardle, C. (2020). Understanding Information Disorder. Pobrano z: https://firstdraftnews.org/long-form-article/understanding-information-disorder/ (dostęp: 31.05.2025).
