Kompetencje zdrowotne
This work is licensed under a Creative Commons Attribution-NoDerivatives 4.0 International License.
Streszczenie
DEFINICJA POJĘCIA: Pojęcie kompetencji zdrowotnych (ang. health literacy) oznacza wiedzę, motywację i umiejętności potrzebne do uzyskania dostępu, zrozumienia, oceny i zastosowania informacji zdrowotnych w podejmowaniu decyzji dotyczących własnego zdrowia.
ANALIZA HISTORYCZNA POJĘCIA: Po raz pierwszy terminu „kompetencje zdrowotne” użyto w odniesieniu do oceny skuteczności działań z zakresu edukacji zdrowotnej jeszcze w latach 70. XX wieku. Początkowo rozumienie kompetencji zdrowotnych było dość wąskie i dotyczyło głównie zdolności odczytania i rozumienia informacji związanych ze zdrowiem. Stopniowo koncepcja kompetencji zdrowotnych ulegała rozszerzeniu, obejmując kwestie związane z umiejętnościami społecznymi i motywację do podejmowania działań korzystnych dla zdrowia.
UJĘCIE PROBLEMOWE POJĘCIA: Istnieje wiele czynników determinujących kompetencje zdrowotne. Bardzo duże znaczenie mają uwarunkowania społeczno-ekonomiczne, wsparcie ze strony sieci społecznych, uzyskany poziom wykształcenia, poczucie własnej skuteczności oraz wcześniejsze kontakty z systemem ochrony zdrowia. Ze względu na różnorodne, wielowymiarowe oddziaływanie kompetencji zdrowotnych są one obecnie traktowane jako krytyczna determinanta zdrowia.
REFLEKSJA SYSTEMATYCZNA Z WNIOSKAMI I REKOMENDACJAMI: Kluczowe znaczenie dla rozwoju kompetencji zdrowotnych jednostek i społeczeństw mają kierunki działania wyznaczane przez politykę zdrowotną. W tym kontekście podkreśla się szczególnie uwzględnienie edukacji zdrowotnej w programach szkolnych, programy edukacyjne adresowane do różnych grup wiekowych oraz monitorowanie poziomu kompetencji zdrowotnych w społeczeństwie. Istotne znaczenie ma także przygotowanie systemu ochrony zdrowia do wspierania osób o zróżnicowanych kompetencjach zdrowotnych i tworzenie placówek medycznych przyjaznych dla zdrowia.
Downloads
Bibliografia
Berkman, N.D., Sheridan, S.L., Donahue, K.E., Halpern, D.J., & Crotty, K. (2011). Low health literacy and health outcomes: An updated systematic review. Annals of Internal Medicine, 155(2), 97–107. DOI: 10.7326/0003-4819-155-2-201107190-00005
Duplaga, M. (2022). The roles of health and e-health literacy, conspiracy beliefs and political sympathy in the adherence to preventive measures recommended during the pandemic. International Journal of Environmental Research and Public Health, 19(14), 8346. DOI: 10.3390/ijerph19148346
Feinberg, I., Yoon, J., Holland, D., Lyn, R., Scott, L., Maloney, K.M., … & Rothenberg, R. (2022). The relationship between health literacy and covid-19 vaccination prevalence during a rapidly evolving pandemic and infodemic. Vaccines, 10(12), 1989. DOI: 10.3390/vaccines10121989
Fitzgerald, J.T., & Poureslami, I. (2014). The need for humanomics in the era of genomics and the challenge of chronic disease management. Chest, 146(3), 835–842. DOI: 10.1378/chest.13-2817
Kanejima, Y., Shimogai, T., Kitamura, M., Ishihara, K., & Izawa, K.P. (2022). Impact of health literacy in patients with cardiovascular diseases: A systematic review and meta-analysis. Patient Education and Counseling, 105(7), 1793–1800. DOI: 10.1016/j.pec.2021.11.021
Murakami, K., Kuriyama, S., & Hashimoto, H. (2023). General health literacy, COVID-19-related health literacy, and protective behaviors: evidence from a population-based study in Japan. Frontiers in Public Health, 11, 1208815. DOI: 10.3389/fpubh.2023.1208815
Norman, C.D., & Skinner, H.A. (2006). eHealth literacy: Essential skills for consumer health in a networked world. Journal of Medical Internet Research, 8(2), e9. DOI: 10.2196/jmir.8.2.e9
Nutbeam, D. (2000). Health literacy as a public health goal: a challenge for contemporary health education and communication strategies into the 21st century. Health Promotion International, 15(3), 259–267. DOI: 10.1093/heapro/15.3.259
Osborne, R., Batterham, R., Elsworth, G., Hawkins, M., & Buchbinder, R. (2013). The grounded psychometric development and initial validation of the health literacy questionnaire (HLQ). BMC Public Health, 13(1). DOI: 10.1186/1471-2458-13-658
Sørensen, K., Broucke, S., Fullam, J., Doyle, G., Pelikan, J., Słońska, Z., … & Brand, H. (2012). Health literacy and public health: a systematic review and integration of definitions and models. BMC Public Health, 12(1). DOI: 10.1186/1471-2458-12-80
Sørensen, K., Pelikan, J., Röthlin, F., Ganahl, K., Słońska, Z., Doyle, G., … & Brand, H. (2015). Health literacy in Europe: comparative results of the European health literacy survey (HLS-EU). European Journal of Public Health, 25(6), 1053–1058. DOI: 10.1093/eurpub/ckv043
Tavousi, M., Mohammadi, S., Sadighi, J., Zarei, F., Kermani, R.M., Rostami, R., & Montazeri, A. (2022). Measuring health literacy: A systematic review and bibliometric analysis of instruments from 1993 to 2021. PloS One, 17(7), e0271524. DOI: 10.1371/journal.pone.0271524
Wang, J., & Zhang, H. (2024). Exploring Sociopsychological Determinants and Interventions for Enhancing Health Literacy: A Multifaceted Approach. Communications in Humanities Research, 32, 114–119. DOI: 10.54254/2753-7064/32/20240023
World Health Organization (1986). Ottawa charter for health promotion. Pobrano z: https://www.who.int/publications/i/item/ottawa-charter-for-health-promotion (dostęp: 10.06.2025).
World Health Organization (2016). Shanghai Declaration on promoting health in the 2030 Agenda for Sustainable Development. Pobrano z: https://www.who.int/publications/i/item/WHO-NMH-PND-17.5 (dostęp: 10.06.2025).
