Pojęcie nauki
This work is licensed under a Creative Commons Attribution-NoDerivatives 4.0 International License.
Streszczenie
DEFINICJA POJĘCIA: Nauka jest zjawiskiem wieloaspektowym, obejmującym naukowców, ich czynności i wytwory oraz formy organizacyjne. Pojęcie nauki najlepiej jest określone na zasadzie podobieństwa rodzinnego, tj. sieci krzyżujących się korelacji pomiędzy rozmaitymi aspektami tego, co jest uważane za naukę.
ANALIZA HISTORYCZNA POJĘCIA: Nauka powstała we wszystkich kulturach, ale szczególne znaczenie miało jej powstanie w starożytnej Grecji. Zarys historii nauki przedstawiono wedle periodyzacji na cztery epoki. Ukazano kształtowanie się poszczególnych dyscyplin naukowych i ogólnych ram organizacyjnych funkcjonowania nauki, co pozwala lepiej uchwycić otwartość opisywanego pojęcia.
UJĘCIE PROBLEMOWE POJĘCIA: Program badań nauki o nauce został sformułowany przez Marię i Stanisława Ossowskich (1935). Ossowscy przyjęli, że nauka jest wytworem kulturowym, i uznali, że nauka o nauce wymaga wzięcia pod uwagę czynności kreujących naukę jako wytwór poznawczy. Ogólnie mówiąc, naukę można badać z metodologicznego i socjologiczno-psychologicznego punktu widzenia. Najważniejsze analizy owego pojęcia mieszczą się w kontekście metodologicznym (filozofii nauki). Za K. Ajdukiewiczem można odróżnić metodologię apragmatyczną (metanaukę) i metodologię pragmatyczną. Podział ten jednak nie wystarcza do scharakteryzowania współczesnej filozofii nauki i wymaga wprowadzenia dodatkowych opozycji.
REFLEKSJA SYSTEMATYCZNA Z WNIOSKAMI I REKOMENDACJAMI: Proponowane projekty nauki o nauce, szczególnie w filozofii nauki, formułują rozmaite kryteria wyznaczające treść i zakres pojęcia nauki. Podejmując rozważania od strony metodologicznej, konieczne jest uwzględnienie historii, socjologii i psychologii nauki, ale zachodzi również sprzężenie odwrotne.
Downloads
Bibliografia
Ajdukiewicz, K. (1948). Metodologia i metanauka. Życie Nauki, VI(31/32), 4–15; przedruk w: Ajdukiewicz K., Język i poznanie, t. II (s. 117–126). Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe.
Amsterdamski, S. (1983). Między historią a metodą. Spory o racjonalność nauki. Warszawa: Państwowy Instytut Wydawniczy.
Burke, P. (2000–2012). A Social History of Knowledge. Vol. I: From Gutenberg to Diderot. Vol. II: From the Encyclopedie to Wikipedia. Hoboken: Wiley; wyd. polskie: Burke, P. (2016). Społeczna historia wiedzy. Przeł. A. Kunicka. Warszawa: Aletheia.
Carnap, R. (1962). Logical Foundations of Probability. London: Routledge and Kegan Paul; wyd. polskie: Carnap, R. (2024), Logiczne podstawy prawdopodobieństwa. Przeł. P. Kawalec. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN.
Cartwright, N. (2022). A Philosopher Look at Science. Cambridge: Cambridge University Press; wyd. polskie: Catwright, N. (2024). Nauka. Przeł. F. Tryl. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe.
de Solla Price, D. (1963). Little Science, Big Science – and Beyond. New York: Columbia University Press; wyd. polskie: de Solla Price, D. (1967). Mała nauka – wielka nauka. Przeł. P. Graf. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe.
Feyerabend, P. (1979). Jak być dobrym empirystą? Przeł. K. Zamiara. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe.
Fleck, L. (2007). Style myślowe i fakty. Artykuły i świadectwa. Warszawa: Wydawnictwo IFiS PAN.
Grobler, A. (2006). Metodologia nauk. Kraków: Wydawnictwo Aureus–Wydawnictwo Znak.
Hajduk, Z. (2017). Struktury metodologiczne w nauce. Słowa klucze filozofii w nauce. Lublin: Wydawnictwo KUL.
Kamiński, S. (1992). Nauka i metoda. Pojęcie nauki i klasyfikacja nauk. Lublin: TN KUL.
Kawalec, P. (2018). Metodologia integralna. Studium dynamiki wiedzy naukowej. Lublin: Wydawnictwo KUL.
Kuhn, Th. (1962). The Structure of Scientific Revolutions. Chicago: University of Chicago Press; wyd. polskie: Kuhn, Th. (1968), Struktura rewolucji naukowych. Przeł. H. Ostromęcka. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe.
Lakatos, I. (1995). Pisma z filozofii nauk empirycznych. Przeł. W. Sady. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN.
Lindberg, D., & Numbers, R. (red.) (2018–2020). The Cambridge History of Science. Vol. I–VIII. Cambridge: Cambridge University Press.
Niżnik, J. (1989). Socjologia wiedzy. Warszawa: Książka i Wiedza.
Ossowska, M., & Ossowski, S. (1935). Nauka o nauce. Nauka Polska. Jej potrzeby organizacja i rozwój, t. XX, 1-12; przedruk w: M. Ossowska (1983). O człowieku, moralności i nauce. Miscellanea (s. 264–272). Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe.
Popper, K. (1959). The Logic of Scientific Discovery. London: Hutchinson; wyd. polskie: Popper, K. (1977). Logika odkrycia naukowego. Przeł. U. Niklas. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe.
Wittgenstein, L. (1953). Philosophical Investigations. Oxford: Blackwell; wyd. polskie: Wittgenstein, L. (1972), Dociekania filozoficzne. Przeł. B. Wolniewicz. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe.
Woleński, J. (2009). Dwa pojęcia nauki: metodologiczne i socjologiczne. Prace Komisji Historii Nauki PAU, IX, 163–180.
Ziman, J. (1968). Public Knowledge: Essay Concerning the Social Dimension of Science. Cambridge University Press; wyd. polskie: Ziman, J. (1972). Społeczeństwo nauki. Przeł. E. Krasińska. Warszawa: Państwowy Instytut Wydawniczy.
Zon, J. (red.) (2009). Pogranicza nauki. Protonauka – paranauka – pseudonauka. Lublin: Wydawnictwo KUL.
